Để mở rộng khắp mọi thị trường lớn ở quốc tế, làm sao để không bị kiểm duyệt đang trở thành sự cân nhắc cho nhiều tác phẩm?

Bài viết đã chia sẻ về việc, trong khi các sản phẩm anime, manga và trò chơi điện tử xứ sở hoa anh đào liên tục vấp phải các rào cản kiểm duyệt khắt khe, thậm chí bị cấm lưu hành tại nhiều quốc gia trên thế giới, môi trường sáng tạo nội địa Nhật Bản vẫn duy trì được độ mở và tính tự do vượt trội.

Hiện tượng này bắt nguồn từ sự vận hành song song của cấu trúc hai tầng đặc thù, nơi thị trường đại chúng buộc phải thích ứng với tiêu chuẩn quốc tế trong khi hệ sinh thái sáng tác độc lập như doujinshi đóng vai trò làm bệ đỡ nuôi dưỡng bản sắc và nhân tài.

Tùy vào mỗi khu vực lại có những quan điểm kiểm duyệt khác nhau.

Nhìn nhận về cơ chế hạn chế biểu đạt trên thế giới, bài viết phân loại các động cơ chính bao gồm toan tính chính trị, chuẩn mực tôn giáo và các trào lưu tư tưởng xã hội, vận hành qua các thể chế từ dân chủ đa số, cạnh tranh quyền lực cho đến mô hình đơn đảng.

Thực tế cho thấy các biện pháp kiểm duyệt hiếm khi diễn ra đơn lẻ mà thường kết hợp nhiều yếu tố địa chính trị phức tạp, điển hình như tại Trung Quốc, bộ phim điện ảnh Thanh gươm diệt quỷ: Vô hạn thành dù gặt hái doanh thu ấn tượng xấp xỉ 675 triệu nhân dân tệ sau 28 ngày công chiếu vào cuối năm 2025 nhưng đã bất ngờ bị từ chối gia hạn thời gian chiếu với lý do bất khả kháng, trùng thời điểm quan hệ ngoại giao Nhật - Trung căng thẳng.

Dẫu thành công tại Trung Quốc, Thanh gươm diệt quỷ vẫn phải rút khỏi nước này vì yếu tố chính trị bên ngoài. Ảnh: 写真:ロイター/アフロ.

Trong khi đó ở Mỹ, một tác phẩm có thể bị từ chối từ cả hai phía đối lập khi phe bảo thủ phản đối yếu tố bạo lực hay tôn giáo, còn phong trào tiến bộ lại bài trừ các khuôn mẫu định kiến về chủng tộc hay giới tính.

Với luật hình sự Đức áp dụng điều khoản nghiêm ngặt cấm triệt để biểu tượng liên quan đến Đức Quốc xã đối với các tác phẩm như Hetalia hay Tanya chiến ký, còn các quốc gia Hồi giáo Trung Đông duy trì lệnh cấm hoặc chỉnh sửa đối với các cảnh phim nhạy cảm hoặc vi phạm điều cấm tôn giáo.

Gần như mọi thương hiệu anime và manga nổi tiếng của Nhật Bản từ Đại chiến Titan, Spy x Family, Doraemon cho đến Thủy thủ Mặt Trăng đều từng chịu sự can thiệp hoặc hạn chế ở ít nhất một thị trường quốc tế lớn.

Indonesia đã che mờ các hình ảnh hở hang của phụ nữ với Shizuka trong Doraemon. Ảnh: SCMP.

Bất chấp làn sóng kiểm duyệt toàn cầu, động lực kinh tế của các sản phẩm đại chúng Nhật Bản hiện đã hoàn toàn nghiêng về thị trường quốc tế.

Theo chiến lược công nghiệp sáng tạo của Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI), doanh thu từ thị trường nước ngoài của ngành nội dung đã chạm mốc khoảng 6 nghìn tỷ yên, chính thức vượt qua các ngành xuất khẩu mũi nhọn như chất bán dẫn hay sắt thép để trở thành ngành xuất khẩu lớn thứ hai của đất nước, chỉ xếp sau công nghiệp ô tô.

Riêng trong lĩnh vực anime, báo cáo năm 2025 của Hiệp hội Hoạt hình Nhật Bản ghi nhận doanh thu quốc tế đạt khoảng 2,17 nghìn tỷ yên, chiếm hơn 56% quy mô toàn ngành và xác lập vị thế áp đảo kể từ khi vượt qua doanh thu nội địa vào năm 2020.

Để duy trì bài toán kinh tế khổng lồ này, các nhà sản xuất buộc phải áp dụng chiến lược xuất khẩu chọn lọc thông qua việc chủ động tiết chế các chủ đề nhạy cảm ngay từ khâu lên ý tưởng hoặc thực hiện chỉnh sửa kỹ thuật số khi phát hành quốc tế.

Những ví dụ rõ nét có thể kể đến việc cắt giảm các phân cảnh khoe thân trong phiên bản làm lại của Ranma 1/2 trên Netflix với lý do thị hiếu khán giả toàn cầu đã thay đổi, hay việc nền tảng Crunchyroll làm mờ và thu hẹp góc quay các cảnh nhạy cảm trong Thất nghiệp chuyển sinh, trong khi các bản phát hành vật lý Blu-ray tại thị trường Nhật Bản vẫn bảo lưu nguyên vẹn nội dung gốc.

Những trang truyện ở Nga bị che đi bởi những mã vạch. Ảnh: Reddit.

Đối trọng với xu hướng thỏa hiệp của thị trường đại chúng chính là tầng lớp sáng tạo ngách và cộng đồng doujinshi quy mô lớn tại Nhật Bản.

Với các sự kiện quy tụ hàng trăm nghìn người tham gia như Comic Market (Comiket) hay Comitia, cùng doanh thu thị trường doujinshi vượt ngưỡng 100 tỷ yên và các nền tảng trực tuyến như DLsite hay pixiv FANBOX, không gian độc lập này giữ chức năng như một vườn ươm thử nghiệm nghệ thuật thuần túy, hoàn toàn nằm ngoài sự chi phối của các tiêu chuẩn phát sóng toàn cầu.

Xét trên lý thuyết sản xuất văn hóa của nhà xã hội học Pierre Bourdieu, không gian sáng tạo giới hạn không bị thương mại hóa chính là cội nguồn đổi mới thẩm mỹ cho các sản phẩm đại chúng.

Rất nhiều tên tuổi trụ cột của nền manga và anime Nhật Bản như nhóm tác giả CLAMP, Masamune Shirow (Ghost in the Shell), Chica Umino (Sư tử tháng 3), Kouta Hirano (Hellsing) hay Fumi Yoshinaga đều trưởng thành từ môi trường doujinshi trước khi bước chân vào con đường chuyên nghiệp.

Doujinshi trở thành sân chơi không kiểm duyệt. Ảnh: Omase na Imouto to Ecchi na Saimin Pakopako Life.

Dẫu vậy, bài phân tích đưa ra lời cảnh báo nghiêm túc khi nền tảng sáng tạo độc lập này đang bộc lộ tính dễ tổn thương trước các áp lực kinh tế gián tiếp, tiêu biểu như việc các tổ chức thẻ tín dụng quốc tế phong tỏa cổng thanh toán đối với nội dung người lớn, các nền tảng phân phối nước ngoài loại bỏ nội dung nhạy cảm, áp lực từ quy định thuế mới và các quy chuẩn đạo đức địa phương.

Nhìn lại lịch sử thế giới, ngành công nghiệp truyện tranh Mỹ từng rơi vào suy thoái kéo dài suốt 40 năm sau khi áp dụng bộ quy tắc kiểm duyệt khắt khe Comics Code Authority vào năm 1954, khiến toàn bộ các thể loại truyện kinh dị, trinh thám bị triệt tiêu, lực lượng tác giả thử nghiệm bị đẩy lùi và thị hiếu độc giả trưởng thành bị thu hẹp nghiêm trọng.

Tương tự, ngành âm nhạc Anh Quốc hiện đang đối mặt với nguy cơ đứt gãy thế hệ kế thừa khi hàng loạt tụ điểm biểu diễn nhỏ phải đóng cửa do áp lực chi phí, bất chấp doanh thu toàn ngành xuất khẩu âm nhạc vẫn đang tăng trưởng kỷ lục.

Tác giả bài viết nhấn mạnh rằng sự suy thoái của các không gian ươm mầm sáng tạo thường có độ trễ từ 10-20 năm và rất khó nhận biết khi bề nổi ngành công nghiệp vẫn đang đạt đỉnh cao về tài chính, đòi hỏi giới chức và các bên liên quan tại Nhật Bản phải có chiến lược bảo vệ không gian sáng tác tự do của thị trường ngách thay vì chỉ dựa vào những may mắn ngẫu nhiên trong quá khứ.